ANFEN! PA TRO TAR...
Mersi Misie Premie Minis. Anfen pe met 'GLOBAL WARMING' lor latab diskision ek azanda politik. Ena ki panse ki problem la pa ekziste parey kouma ena dimoun ki ankor kwar ki Planet TER li plat kouma karo kann. Ki pou fer? Difisil fer bourik manz lazle!
Nou pei bien-bien vilnerab pou plizier rezon.
1. Kan lanez dan Pol Nor e sirtou Greenland (ARKTIK) ek Pol Sid (ANTARTIK) fonn, nivo lamer monte partou - (fale pa kwar ki dan tropik nivo lamer pa pou monte) - e nou lendistri tourism ek so IRS pou bien afekte. E nou azout lor la ki ler lanez poler fonn klima global aferte radikalman.
2. Nou depann lor fosil-fyouel pou prodir lenerzi e petrol kikfwa finn fini ariv so top lor kantite e donk so pri pou kontinie monte akoz demann pe kontinie monte e founitir pou bouzfix avan li koumans diminie. Nou bien bizen swiv konsey Joel de Rosnay ek Paul Verges e rant plen-plen dan lenerzi renouvlab (divan, soley, dilo ek lamare).
3. Nou enport plis ki 80% manze ki nou konsome. Direkteman e endirekteman akoz global warming ena enn kriz alimanter dan lemonn. Bann pei prodikter pe blok exportasion parski zot priyorite se nouri zot pep; nouritir debaz kouma diri ek lafarinn pou vinn deplizanpli rar e so pri pou vinn deplizanpli ser. Sekirite alimanter bizen vinn PRIYORITE NIMERO ENN dan nou pei.
4. Fret (transpor marsandiz par bato ek avion) pou kout deplizanpli ser parski fyouel pou kout deplizanpli ser e evantielman pou bizen redwir sirkilasion dan lezer kouma dan lamer. (Salam globalizasion!)
5. Nou labitid ek kiltir alimanter pou vinn deplizanpli enn obstak lor sime nou devlopman. Nou pou bizen enn veritab revolision kiltirel.
6. Transformasion ekonomik ek kiltirel pou lok-loke parski nivo literesi (konesans lir, ekrir ek konte) li bien-bien feb.
KI BIZEN FER?
Nou priyorite nasional bizen vinn SEKIRITE ALIMANTER (e pou ki nou reysi dan sa domenn la, nou bizen konn itiliz nou resours prensipal: LATER.) Enn reform agrer li endispansab si nou'le mobiliz nou resours imen pou asir nou sirvi. Anmemtan bizen apiy for-for lor devlopman enn nouvo kiltir alimanter ki repoz lor prensip "MANZ SEKI NOU PRODIR E PRODIR SEKI NOU MANZE". Ar enpe limazinasion nou pou kapav envant nouvo reset ki servi pomdeter, may, maniok, batat, arouy ek friyapen kouma nou nouritir debaz dan plas diri ek lafarinn enporte. Poudinn may, galet maniok, katkat friyapen, jaket-poteto, chip etc. etc. pou oblize vinn 'bon-nana-normal'.
Pou reysi fer reform agrer, sekirite alimanter ek nouvo kiltir alimanter vinn enn sikse bizen enn lot kalite ledikasion. Pou nou reysi mobiliz nou resours materyel ek imen, pou reksi kre bann laferm entegre ek bann korperativ otozere, pou reysi liber limazinasion e kreativite nou bizen enn lot program ledikasion ki repoz lor itilizasion nou LANG NASIONAL (Kreol Morisien) ansam ar Angle ki bizen res nou LANG OFISIEL. Fer atansion! Pa met saret divan bef. So ler pa'nkor vini pou servi nou lang nasional dan Lasanble Nasional. Ena boukou travay ki res pou fer. Bann depite ki kiin pou fer Kreol Morisien rant dan Lasanble Lezislatif bizen tini-tini. Dabor donn nou enn koudme fer bann klas Prevok-Loret adopte PREVOKBEK. E wi! Bann kolez Loret ankor pe refiz servi lang maternel bann zanfan ki finn fel CPE de fwa. Zot lwayote pou Franse pli for ki zot devwar anver bann zanfan ki bizen zot lang maternel pou devlope normalman. Donn nou enn koudme pou fer tou bann klas Prevok-Gouvernman adopte program liberater PREVOKBEK. Donn nou enn koudme fer IVTB adote enn politik bileng Kreol Morisien/ Angle pou ki bann zanfan ki finn fer trwa-zan PREVOKBEK kapav aprann pou vinn bann travayer kalifie dan diferan domenn (konstriksion, plonbri, elektrisite, mekanik, administrasion, prodiksion lenerzi, prodiksion manze etc.). Donn nou enn koudme pou fer bann paran konpran ki zot zanfan pou sort gagnan kan servi lang maternel kouma mediom lansengnman dan lekol primer e ki sa pou permet bann zanfan devlop enn bilengism natirel Kreol Morisien/ Angle. Donn nou enn koudme pou ki tou bann polisie aprann lir ek ekrir Kreol Morisie pou ki zot pran depozision piblik Morisien dan enn fason standardize pou ed mazistra ek ziz (ki bizen zot 'si aprann lir ek ekrir sa lang la) fer zot travay ar plis fasilite. Kan nou finn fini fer tousa, Morisien (Kreol Morisien), nou lang nasional, pou rant dan Lasanble/ Parlman kouma kouto dan diber e pli tar li pou vinn deziem lang ofisiel.
Si nou'le reysi nou bizen konpran ki kiltir oral finn fer so lepok. So rol finn vinn segonder. Zordi kiltir lekritir li endispansab pou nou devlopman. Akoz sa nou bizen LITERESI FONKSIONEL INIVERSEL e sa li posib si nou adopte enn program bileng natirel Kreol Morisien/ Angle (toulede de lang Kreol).
Karant-an lendepandans pe dir nou sant enn lot sante. Nou zet baz pou kreasion enn nasion progresis kot lazistis, partaz ek solidarite vinn baz nou kiltir nasional. Sekirite alimanter, demokrasi anprofonder, devlopman dirab dan domenn materyel ek spiritiel pou sertennman garanti nou sirvi lor enn planet ki bien malad akoz egoism ek gourmandiz detrwa ti lespri.
NOUVO KILTIR, NOUVO LAVI! Samem nou nouvo sante.
Dev Virahsawmy
07.04.08