LITERESI AN MORISIEN

©Dev Virahsawmy

1. ENTRODIKSION

Dan enn sosiete modern, toudimoun, so zenn kouma so vie, so fam kouma so zom, bizen posed literesi. Angro kapav dir ki ena 4 nivo literesi: Literesi Bazik, Literesi Fonksionel Ordiner, Literesi Fonksionel Avanse ek Literesi Fonksionel Kreatif.

Me mo bizen dir isi ar lafors ki zis 'konn sign ou nom' (desinn ou grifonn ou nom) li pa vedir ki ou literet. Mo repete: enn dimoun ki konn zis sign so nom, li enn dimoun non-literet. Malerezman, lane ale lane vini, bann gouvernman demagozik, ti lespri ek manter finn swazir sa definision la pou bous lizie dimoun ek angourdi zot lespri. Zot for dan fer manti vinn vre ek vre vinn manti. Tank ki lepep Repiblik Moris pa konpran sa, pa pou ena vre devlopman ek vre demokrasi.

An 1958 UNESCO ti defini Literesi Bazik kouma kapasite enn dimoun ekrir enn ti ese anviron 125 - 150 mo lor limem e so bann aktivite dan lavi toulezour ek lir seki enn lot finn ekrir e konpran seki li lir. Tex ki li ekrir bizen gramatikalman korek; li bizen respe konvansion ortografik; li bizen kler ek koeran pou ki so lekter konpran seki li pe dir.

Literesi Fonksionel Ordiner li enn konesans entermedier ant Literesi Bazik ek Literesi Fonksionel Avanse ek Kreatif. Enn dimoun ki posed Literesi Fonksionel Ordiner li kapav lir serten lartik zeneral dan lagazet e konpran ase bien seki li pe lir; li bizen kapav enterpret bann diagram ek chart senp; li bizen kapav fer bann ti kalkil lor vites; li bizen kapav lir bann maniel enstriksion lor kimanier servi enn ti laparey ousa kouma pran enn meksinn; li bizen kapav ekrir enn ti let ofisiel e ranpli enn form senp (innkom-tax ou resansman par egzanp).

Literesi Fonksionel Avanse permet enn dimoun lir bann liv serye, bann lartik spesialize ki dimann enn pli gran degre konpetans ek konesans; ekrir enn rapor ousa enn lartik 500 - 1000 mo lor enn size ki tous sosiete anzeneral. Literesi Fonksionel Kreatif li donn dimoun kapasite (konpetans) pou ekrir enn gran dokiman, enn lartik konplex, enn letid, enn rapor konplike e osi poem, zistwar, novela, pies teat, roman, biografi, otobiografi e lir avek plezir ek profi bann liv, letid, kreasion literer ets.

Kouma mo'nn dir lao, konn-signe li pa konte dan literesi. Premie kestion nou bizen poz noumem se ki poursantaz bann sitwayen Repiblik Moris posed literesi bazik, setadir ki kapav ekrir enn ti ese anviron 125 - 150 mo lor limem ek so bann aktivite toulezour. Li pa difisil pou kone.

Bann zanfan ki pa al lekol (ena enn ti poursantaz mem) zot, peyna sape, pa literet (apart ennde zanfan ki ena enn tchouter prive). Meyer plas kot nou kapav koumans sa lanket la se CPE. Apepre 25,000 tifi ek garson konpoz sa lekzame la toule-zan. Angro anviron 60 poursan pase ofisielman. 40 poursan ki fel zot definitivman pa literet (10,000). Aster dan seki pase ena enn bon poursantaz ki pa posed sa literesi bazik ki mo finn dekrir lao. Kifer? Ena de rezon. Premierman pwen pase-fel (cut-off mark) li bien ba (anba 20 pwen lor 100 avan 'standardizasion'). Deziemman nou ankor pe servi kestion pik-poul (multiple choice) ki enn bien move metod lekzame parski li les laport gran ouver pou lasans rantre. Li posib, san ekzazere, dir ki apepre 1,000 zanfan (garson ek tifi) tom dan kategori zanfan ki pas CPE lor kouto, san ki zot posed vremem literesi bazik. Mazorite sa bann zanfan la, mem si zot rant dan enn sa bann ti kolez kas-kase la, bien vit zot tom deor pou bann rezon akademik, ekonomik, domestik, sosial ek kiltirel. Sekife anviron 14,000 tini ziska form 4 ousa 5 e nou kapav sipoze ki sa bann zenn tifi ek garson la posed Literesi Bazik dan so diferan grad.

BANN DIFERAN GRAD

Pasab

Bon

Bien Bon

Tre Bon

Exselan

Sa bann zanfan la finn osi pran sime Literesi Fonksionel Ordiner.

Bann ki zot nivo literesi bazik li zis pasab ousa zis bon, normalman zot pa tini ziska Sinior. Isi li enportan ki nou rapel enn pwen fondamantal. Literesi, pou li tini ferm dan nou servo, li bizen boukou pratik. Pratik lir ek pratik ekrir. Si pratik absan, sa tigit literesi ki nou reysi ramase dousma-dousma, vit-vit li al perdi dan karo pikan loulou. Bann ki pas CPE lor kouto, bann ki al kolez me arete avan form 4, bien vit zot perdi seki zot ti pran 10 an pou aprann. Zot Literesi Bazik, ki bien mens, vit-vit mont lor pie. Avek letan pou res zis enn signatir tranble-tranble. Tris non!

Mo panse li pa derezonab dir ki enn zenes ki finn pas Sinior li posed Literesi Fonksionel Ordiner dan so diferan degre ousa nivo.

Pasab

Bon

Bien Bon

Tre Bon

Exselan

Komie zenes travers Sinior dan grad 'Pasab', 'Bon', 'Bie Bon', 'Tre Bon' ek 'Exselan'?

Nou get enn kou ki statistik dir. Lor 5 dernie lane apepre 12,000 zenes finn pas Sinior toule-zan. Ladan nou kapav dir ki omwen 50% posed Literesi Fonksionel Ordiner lor nivo 'Bien Bon', 'Tre Bon' ou 'Exselan'. Bann ki finn gagn grad 'pasab' ek 'bon' ek bann ki finn tonbe dan tes Literesi Fonksionel Ordiner zot pa zis pe tini lor kouto me zot osi kapav devire e rant dousma-dousma dan kan Literesi Bazik ki pa ase ditou pou fer fas lavi dan enn sosiete modern. Sa bann zenes la pou gagn gran taksion pou kontribie dan devlopman zot sosiete. Ena gran risk marzinalizasion (delenkans, ladrog ets.).

Lor sa 12,000 zenes ki pas Sinior ena anviron 8,000 ki al fer HSC e anviron 6,000 pase. Sa bann zenes la posed Literesi Fonksionel Avanse ki pou permet zot devlop Literesi Fonksionel Kreatif si zot al fer letid iniversiter. Parmi sa bann la pou ena anviron 50% ki pou posed, apre plizier lane letid, pli gran zouti sivilizasion: Literesi Fonksionel Kreatif. Sa bannla mem ki vinn nou administrater, dokter, avoka, profeser, ekonomis, kontab, zournalis, ekriven, filozof, dizagnner, artis, siyantis etc.

Nou fer enn rezime. Sif ron ek apepre.

Ki sa bann sif la pe dir nou?
—· ant 40% ek 50% nou popilasion posed zero literesi;
—· anviron 50% nou popilasion posed literesi bazik ki tro feb pou zwenn de bout dan sosiete modern;
—· apepre 25% nou popilasion ekipe ar literesi fonksionel avanse;
—· mwens ki 15% posed literesi kreatif, zouti endispansab pou viv ek fer fas dan enn sosiete modern ki itiliz teknolozi dernie model pou so lavansman;
—· Savedir 80 - 85% dimoun dan Repiblik Moris zot pa posed lekipman mantal e entelektiel neseser pou fer nou pei vinn enn 'cyber island'.

(Si ou'le trouv pli kler, konpar sa bann sif la ar realite dan Zapon kot plis ki 80% popilasion ena enn kalifikasion ki ekivalan nou HSC)

Eski li pa enn sitiasion katastrofik? Nou pei depans boukou lamone lor ledikasion (depans piblik ek prive). Mal-mal, toulezan nou met plis ki Rs 10,000 milion (Rs 10 Miliar) dan ledikasion e lamwatie ladan koul lor fey sonz, al perdi dan pit. Lekol li gratis ek obligatwar dan primer. Li gratis dan segonder. Kifer rezilta la otan golmal? Pa kwar nou bet! Se sistem ledikasion Moris ki anpes nou devlope. Pa kwar li enn malsans ousa enn mofinn. Ena dimoun ki anvi nou tas deryer midi pou zot kapav fer zot bakanal lor nou latet.

Isi mo anvi fer detrwa sizestion ki, dapre mwa, pou permet nou koriz bann erer e prepar teren pou fer frontier linnyorans kile.

Me avan mo diil ar bann solision posib les nou fer enn konstatasion: bann Morisien ki posed literesi, zot literet dan enn ek parfwa de lang etranzer parski dan Repiblik Moris lang maternel plis enportan (L₁ plis ki 80% popilasion e L₂ pou leres) pa'nkor rant plen-plen dan sistem ledikasion.

Tank nou fer kouma tang, bliye devlopman.

2. KI BIZEN FER?

Ena de kalite solision: solision ideal ek solision tranzision. Parski sistem la dan faver 30% popilasion ki kontrol lekonomi, politik, sosial ek kiltirel zame zot pa pou amenn sanzman tank ki zot kapav kontinie manz banann dan de bout. Zot pou reflesi lor sanzman zis kan zot lemonn pe al kraze me sa li kapav pran enpe letan. Akoz sa mo prefer propoz enn solision tranzision.

Eski ena nesesite travay lor enn proze tranzision kan mazorite Morisien pa ankor trouv nesesite fer lang Morisien rant dan lekol primer ek segonder? Kikfwa li pli prodiktif okip lezot problem ziska ki so ler vini pou fer enn travay serye lor Morisien kouma mediom lansegnman ousa size dan lekol?

Pou de rezon mo panse ki travay la finn fini vinn neseser. Premierman, dan travay, bann laparey prodiksion pe vinn plizanpli sofistike ek amizir teknolozi prodiksion avanse nou pou bizen enn pli gran kantite dimoun ki posed literesi bazik ek fonksionel dan karo kouma dan lizinn me sirtou dan lizinn. Sanzman la pa pe fer selman dan travay me osi dan lakaz, dan lavi toulezour. Mem bann laparey domestik ki nou servi toulezour kouma televizion, video, ifi, telefonn fix ousa mobil, rajo etc. dimann enn konesans ki fer boukou dimoun, vie dimoun sirtou, gagn kongolo. Pou servi telefonn piblik, gise otomatik pou tir lamone enn dimoun bizen posed literesi bazik/fonksionel. Si nou pa konn takl problem literesi, modernizasion Repiblik Moris pou pietine.

Deziemman desizion gouvernman pou entrodir sistem 'lekol pandan 11 an' (11 year schooling) li obliz nou fer vit si nou'le evit enn katastrof. Lozikman, avek rezionalizasion ek abolision rengking (dan enn premie letap), lekzame CPE (nenport ki lekzame alafen lekol primer) pou bizen aboli. Sa li pou enn demars ki pedagozikman korek. Bien sir pou bizen enn lot sistem kontrol ek monitoring. Tou sa bann sanzman la pou amenn enn nouvo realite.

Si politik lang dan lekol pa sanze, dan form 1 pou ena 50% zanfan ki pa mem posed Literesi Bazik.
Nou anvi nou pa anvi, dan lorizon ledikasion ena sa 4 fakter sanzman ki pou amenn nou ver enn nouvo realite ki nou bizen aprann manej. Mo repet zot:
—· lekol pandan 11 an;
—· abolision rengking;
—· rezionalizasion;
—· abolision lekzame alafen letid primer.

Si sitiasion literesi res parey kouma li ete zordi e li pou res parey si politik lang pa sanze, ala ki realite pou ete dan bann klas form 1 dan tou lekol segonder piblik ek prive ki gratis. Bann lekol segonder ki peyan zot pa konserne par sa letid la.

Form 1 tipik dan lekol segonder si peyna marday dan admision. Lor 30 zelev.

Omwen 15 zanfan (literesi zero ek literesi pasab) pa pou kapav swiv program form 1. Senk (5) zanfan pou swiv ar boukou difikilte e pou abandone ase vit e 10 pou swiv ziska Sinior e 5 ziska HSC. Sa li zis bann sif. Realite li pa fer ar sif me ar dimoun. Sey mazine ki pou pase dan sa klas la. Ki profeser pou bizen fer pou ki travay kapav fer, pou ki peyna dezord e mem violans. Ou konn boukou profeser ki pou aksepte travay dan sa kondision la? Bann dimoun mo laz pou sirman pans 'Blackboard Jungle' (Graine de Violence) avek Glenn Ford ek Sidney Poitier.

Pou lemoman bann diferan klas mwayenn pe debrouy bien zot difil. Rezionalizasion pa vedir ki zanfan diferan klas sosial pe aprann dan mem klas me plito bann diferan klas sosial pe retrouv zot dan bann lekol monoklas-sosial. Komdabitid proletarya ek sou-proletarya gran perdan.

Aster rapel ki avek 'lekol pandan 11 an' sa sitiasion la pou kontinie ziska form 5. Trant (30) tinejer (tifi, garso melanze) dan enn klas form 4 ousa 5 kot plis ki 60% pa kapav swiv program parski zot pa posed literesi neseser! Eski bann paran, bann politisien ek bann fonksioner kone e konpran ki treboul pe atann nou pli divan? Bann senn violans ki nou finn kone se zis so reklam.

3. KI KAPAV FER?

Kikfwa mo ti bizen koumanse par ki PA bizen fer. Pou trouv enn solision problem literesi depi lendepandans bann diferan gouvernman finn vinn ar diferan solision ki finn fini dan mem trousanfon. Ki li 'Community Schools', 'Gandhian Basic Schools', ousa 'Pre-vocational schools' zot bann fiasco monimantal. Kifer? Parski zot finn rod solision fasil: servi mem politik lang ki amenn problem la e fer kwar ki li pou rezoud li.

Si nou'le solision reel bizen servi saydinn, sanz sime. Toule-zan ena plis ki 10,000 zanfan ki tom andeor e pran sime exklizion parski apre 7 an lor ban lekol (ena enn jok popiler sinik ki dir 'al lekol anba ban') zot posed zero literesi. Apart sa ena apepre 1,000 ki pas CPE lor kouto e zot nivo literesi sitan ba ki li preferab pou bann zanfan la ek sosiete ki nou entegre zot dan nouvo proze ki mo pou detaye aster. An Desam 2001 mo ti fer sa bann propozision la; detrwa lane pli tar ar soutien Monsegner Maurice Piat mo ti gagn sans teste mo ipotez e nou ti entrodir bann lide ki mo pou devlope anba dan 10 klas prevokasionel kontrole par BEC (Bureau de L'Education Catholique). Proze la apel PREVOKBEK. Zordi ena enn konsansis ki travay la pe donn bon rezilta. Finn ena bien sir bann azisteman.

San sanz politik lang e san gran boulversman dan sistem prensipal (Sirkwi A), nou kapav mont enn sistem paralel (Sirkwi B) pou 10,000 zanfan ki fel CPE de fwa pou enn program 3 an e, si tou pas bien, permet sa bann zanfan la retourn dan sirkwi prensipal, al fer form 2 ou 3, dapre zot kapasite ousa al fer letid vokasionel dan IVTB. Bien sir pou bizen retous konteni program segonder, fer bann azisteman e kikfwa entrodir enn diplom/sertifika edikasion zeneral (National Certificate of General Education) ki pou ekivalan seki Jinior ti ete lontan, pou bann ki pas par Sirkwi B. Apre Jinior zot kapav, si zot ole, al fer Sinior ousa letid vokasionel dan IVTB.

Program dan Sirkwi B li pou diferan net. Lanfaz li pou lor devlopman literesi ek kalkil:

—· Lane 1: Mediom li pou Morisien. Bann zanfan la pou aprann lir ek ekrir Morisien e fer kalkil an Morisien. Angle pou ansegne zis oralman, pa plis ki enn ertan par zour. Apart lir, ekrir ek kalkil bann zanfan la pou ena bann lezot aktivite kouma spor, desen, lamizik, ladans etc.

—· Lane 2: Diviz lazourne an trwa. Enn tier letan pou kontinie devlop literesi ek kalkil an Morisien; deziem tier pou koumans literesi an Angle; trwaziem tier pou lezot aktivite artistik, sportif ek kiltirel.

—· Lane 3: Angle vinn mediom. Lamwatie letan pou servi pou devlopman literesi ek kalkil an Angle; enn kar letan pou kontinie devlopman literesi an Morisien; enn kar letan pou bann lezot aktivite.

LANE 1	LANE 2	LANE 3
MEDIOM: MORISIEN	MEDIOM: MORISIEN	MEDIOM:ANGLE
OBZEKTIF: 1. Literesi, kalkil; 2. Devlopman lekor, lespri ek imazinasion atraver spor, zimnastik, aktivite srtistik ek kiltirel; 3. Angle oral.	OBZEKTIF: 1. Literesi, kalkil; 2. Devlopman lekor, lespri ek imazinasion atraver spor, zimnastik, aktivite srtistik ek kiltirel; 3. Angle oral ek ekri.	OBZEKTIF: 1. Literesi, kalkil an Angle; 2. Devlopman lekor, lespri ek imazinasion atraver spor, zimnastik, aktivite srtistik ek kiltirel; 3. Morisien oral ek ekri.
LEKZAME/KONTROL PERMANAN: Pou teste zis konesans literesi ek kalkil.	LEKZAME/KONTROL PERMANAN: Pou teste zis konesans literesi ek kalkil.	LEKZAME/KONTROL PERMANAN: Pou teste zis konesans literesi ek kalkil.

4. METOD EK KONTENI

Nou bizen rapel dabor ki bann profeser dan Moris, anzeneral, zot pa finn gagn treyning pou ansegn L₁ (lang maternel) e proze la pou nesesit ki nou envesti dan nouvo formasion profeser. Ki bizen fer pou motiv bann profeser? Sa li pou nesesit enn letid apar. Fale pa bliye ki bann zanfan ki pou rant dan Sirkwi B zot pou ena ant 11 ek 12 an e si nou pa konn tret zot bien, proze la pou mor avan li koumanse. Nou pa pe gagn zafer ar bann baba me ar tifi ki pre pou gagn zot reg ou ki finn fini gagn zot reg; ar garson ki pe rant dan faz piberte. Mazorite sorti dan klas pov, dan rezion defavorize, dan fami-problem etc. Nou bizen kapav donn zot nou bann meyer profeser ki bizen gagn motivasion siplemanter pou fer travay la.

Pou ansegn zot literesi dan zot lang maternel ou preske-maternel bizen enn pedagozi ki fer zot enterese, stimil zot, fer zot anvi aprann. Dan sa domenn la ena enn travay kreatif ek orizinal pou fer e si nou reysi (kifer non!) nou pou vinn enn referans dan nou rezion e dan pei tiermonn anzeneral. Latour Babel pou anfant vre literesi.

Lexperyans Paolo Frere ki MMMSP ti servi ek Ledikasyon Pu Travayer pe servi ar boukou sikse, li enn bon baz depar.

Rod bann mo zenerater 3 silab. Dabor pran bann mo konkre ki dan lanvironnman bann zanfan la e avan met form ekri lor tablo bizen permet klas la dir ki li panse lor seki mo la reprezante. Bann zanfan ki zame pa ti koze parski lekol ti enn pei etranze, dousma-dousma pou koumans partisipe e nouvo pedagozi pou koumans demay zot lalang. Ar bann konsonn ek bann vwayel oral ek nazal fer enn lalis konple tou bann silab ki kapav zenere. Lerla envit bann zelev konbinn bann silab la pou form bann mo ki zot kone. Sa aktivite la, kan pratik li angroup, li deklans boukou antouziasm e bann zelev pou zwe ek aprann anmemtan. Dousma-dousma fer zot memoriz bann silab potansiel ki konbinezon kosonn ek vwayel kapav prodir. Kouma dan ka tou pedagozi ki bon, koumans ar pli fasil pou al ver pli difisil.

Get sa lekzanp la. Nou pran mo 'tabazi'. Enn tabazi li ena enn sinifikasion kitirel ek sosial for parski so propriyeter li normalman ena enn relasion spesial ar dimoun dan paraz, enpe kouma boutikie lontan. Kapav fer bann zanfan la reflesi lor lenportans ti komers dan enn ti kartie. Kapav osi itiliz mo la pou amenn enn refleksion lor dega ki taba koze. Apre ki finn permet mo la so son stimil sans, sansibilite ek imazinasion bann zanfan, lerla ekrir mo la lor tablo.

tabazi

Dabor kapav koumans fer enn lalis bann mo monosilab: ta, tou, tan, tann, ten, ton, tonn; ba, be, bi, ban, bann, bon, bonn; zi, zou, zenn, zon, zonn.

Answit konbinn bann silab pou fer bann mo de silab (kapav konbinn silab dan mem kolonn ousa silab dan kolonn diferan): tate, teti, babou, bebe, bonbonn, zaza, zozo, zouzou; bizou, zouti, bato, bontan, batan, beton, bonte, zete, tente etc.

Apre sa koumans ar konbinezon trwa ou plis silab dan touletrwa kolonn. Me devlopman literesi pa vedir zis ekrir bann mo izole. Ler soubasman finn pare lerla finn ler pou mont lakaz la e pli tar pou azout letaz.

Bizen montre zot konstriksion bann fraz, gramer, ortograf, dekoupaz bann mo dan enn fraz, ponktiasion, organizasion paragraf, planing enn ese, diferan stil lekritir etc. Atraver bann tex bizen donn zot gou pou lir e dekouver plezir e boner dan lekritir. Ler zot finn bien devlop bann teknik literesi an Morisien, zot pou transfer sa konesans la e itiliz li ler zot aprann lir ek ekrir Angle. Enn fwa ki zot finn pran lelan nanye pa pou kapav aret zot. Nou move sistem ledikasion li souvan tegn moter nou zanfan. Anou donn zot enn veritab sans pou viv enn bon lavi e partisipe aktivman dan devlopman zot sosiete. Nou dwa zot sa! Eski nou ena ase kouraz, zenerozite ek lamour pou fer sa? Lavenir pou dir.

Avek sikse ki PREVOKBEK finn kone e avek lexperyans ki bann organizater ek profeser PREVOKBEK finn gagne nou kapav aster ar boukou fasilite met sa program la dan tou bann klas 'Prevocasionel' e tous toulezan plis ki 8,000 nouvo zanfan ki fel CPE. Ena enn krim ki pe fer ar nou zanfan par minister ledikasion depi administrasion Pillay e so bann sikseser. Pou pa les popilasion kone ki apre 3 an dan 'prevocasionel' bann zanfan touzour pa konn lir, ekrir ek konte, finn deside ki pa pou ena lekzame me tou zanfan pou gagn enn sertifika. Pou minister ledikasion bann klas 'prevocasionel' zot zis bann gardri pou anpes zanfan trenn lari. Plizier gran personalite leta konn sa bien me zot pa paret prese pou met solision ki bizen anpratik.

Mo rapel ar boukou lemosion kimanier dan MMMSP nou ti reysi fer bann travayer aprann lir ek ekrir zot prop lang e ena ladan ti servi zot nouvo konesans pou organiz zot sendika avek boukou efikasite. Zot ti pran posesion parol koze ek parol ekri.

Bann zanfan la 'si pou pran zot lavi dan zot lame atraver parol koze ek ekri. Kan nou ed zot gagn sa pouvwar la, samem pli gran prev lamour. E pa bliye! Ler nou donn lamour se Bondie ki resevwar.

Desam 2001. REVIZE AN NOVAM 2008

NOUVO 2008     KONTENI ZENERAL     LAKAZ     LAO